Av. Arb. Gizem Baykan
Bursa Barosu Sicil 3431 · TBB 106889
← Makaleler
Ortaklığın giderilmesi davası: miras kalan taşınmaz nasıl paylaşılır?
Gayrimenkul ve miras hukuku · Bilgilendirme yazısı
Bir taşınmazın birden fazla sahibi varsa ve sahipler malın nasıl paylaşılacağında anlaşamıyorsa, her paydaş ortaklığın giderilmesini (eski adıyla izale-i şuyu) isteyebilir. Paylaşma önce malın aynen bölünmesiyle, bu mümkün değilse açık artırmayla satılıp bedelinin paylaştırılmasıyla yapılır (Türk Medeni Kanunu m. 698 ve 699). 2023’te yapılan değişiklikle, bu davayı açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu hâle gelmiştir.
Bu yazıda miras kalan ya da birlikte satın alınan bir taşınmazda paydaşların hangi yolları izleyebileceğini, arabuluculuk aşamasının nasıl işlediğini, mahkemenin hangi sırayla karar verdiğini ve sürece hazırlanırken dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz.
Paylı mülkiyet ile elbirliği mülkiyeti arasındaki fark nedir?
Ortaklığın giderilmesinde ilk soru, taşınmazın hangi tür ortaklıkla sahiplenildiğidir; çünkü izlenecek yol buna göre değişir.
- Paylı mülkiyet: Her paydaşın payı tapuda belirlidir (örneğin ½, ¼). İki kardeşin birlikte satın aldığı daire ya da miras paylaşımından sonra tapuya paylı olarak tescil edilen arsa bu türdendir. Paydaşlardan her biri, bir sözleşme ya da malın sürekli bir amaca özgülenmesi engel olmadıkça malın paylaşılmasını isteyebilir (TMK m. 698).
- Elbirliği mülkiyeti: Payların belirlenmediği, her ortağın hakkının malın tamamına yaygın olduğu ortaklıktır (TMK m. 701). Miras bunun en yaygın örneğidir: birden fazla mirasçı varsa, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur (TMK m. 640). Bu dönemde taşınmaz üzerindeki tasarruflar için kural olarak bütün mirasçıların birlikte hareket etmesi gerekir.
Mirasçılardan her biri, sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her zaman mirasın paylaşılmasını isteyebilir ve terekedeki belirli malların aynen, olanak yoksa satış yoluyla paylaştırılması için sulh mahkemesine başvurabilir (TMK m. 642).
Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu mu?
Evet. 7445 sayılı Kanunla Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na eklenen 18/B maddesine göre, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Kira, kat mülkiyeti ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklar da aynı maddenin kapsamındadır.
Arabuluculuk aşamasında bilinmesi yararlı noktalar şunlardır:
- Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (HUAK m. 18/A).
- Anlaşma sağlanamazsa düzenlenen son tutanak dava dilekçesine eklenir. Tutanak eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir.
- Geçerli bir mazereti olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf davada haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.
- Taraflar anlaşırsa, taşınmaza ilişkin anlaşma belgesi için icra edilebilirlik şerhinin alınması zorunludur. Bu şerh, taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır; mahkeme anlaşmanın taşınmazla ilgili kanuni sınırlamalara uygun olup olmadığını denetler (HUAK m. 18/B).
Paydaş sayısı fazla olan ailelerde arabuluculuk, satışa gitmeden önce bir paydaşın diğerlerinin payını satın alması ya da taşınmazların mirasçılar arasında bölüştürülmesi gibi çözümlerin konuşulabildiği aşamadır.
Hangi mahkemede ve kime karşı açılır?
- Görevli mahkeme: Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davalara sulh hukuk mahkemesi bakar (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 4).
- Yetkili mahkeme: Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12). Taşınmaz Bursa’daysa dava, mirasçılar başka şehirlerde yaşasa bile taşınmazın bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinde açılır. Dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri için de açılabilir.
- Taraflar: Davayı açan paydaş dışındaki bütün paydaşlar davaya dahil edilmelidir. Paydaşlardan biri vefat etmişse onun mirasçıları da sürece katılır; bu yüzden güncel mirasçılık belgesi önem taşır.
Miras kalan taşınmazlarda mirasçıların kim olduğunu gösteren mirasçılık belgesi sulh mahkemesinden ya da noterden alınabilir (TMK m. 598). Belgenin nasıl alındığı ve mirasın reddi süresi için veraset ilamı ve mirasın reddi yazımıza bakabilirsiniz.
Mahkeme taşınmazı nasıl paylaştırır?
Kanun paylaşma biçimleri için bir sıra öngörür (TMK m. 699):
- Aynen bölme: Paylaşma biçiminde anlaşma sağlanamazsa hâkim, öncelikle malın aynen bölünerek paylaştırılmasına karar verir. Bölünen parçaların değerleri birbirine denk düşmezse eksik değerdeki parçaya para eklenerek denkleştirme yapılır. Geniş bir tarla ya da birden fazla bağımsız bölümü olan bir yapı bu yolla paylaştırılabilir; imar ve kadastro mevzuatının izin verip vermediği ayrıca değerlendirilir.
- Satış: Bölme durum ve koşullara uygun görülmezse ve özellikle mal önemli bir değer kaybına uğramadan bölünemiyorsa açık artırmayla satışa hükmedilir. Tek bir daire veya küçük bir arsa çoğunlukla bu yolla paylaşılır.
- Paydaşlar arasında artırma: Satışın yalnız paydaşlar arasında artırmayla yapılmasına karar verilebilmesi için bütün paydaşların buna rıza göstermesi gerekir.
Miras ortaklığında hâkim, mirasçılardan birinin istemi üzerine terekenin tamamını göz önünde tutarak, olanak varsa her taşınmazın tamamını bir mirasçıya vermek suretiyle paylaştırma yapabilir; değer farkları para ödenmesiyle denkleştirilir (TMK m. 642). Paylaşmanın hemen yapılması malın değerini önemli ölçüde azaltacaksa sulh hâkimi, mirasçılardan birinin istemi üzerine paylaşmanın ertelenmesine karar verebilir.
Satış kararı verilirse süreç nasıl ilerler?
Satış gereken hâllerde hâkim satış için bir memur görevlendirir; taşınır ve taşınmaz malların satışı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yapılır (HMK m. 322). Uygulamada satış, karar kesinleştikten sonra icra müdürlüğü aracılığıyla yürütülür. Taşınmazın değeri bilirkişi raporuyla tespit edilir, satış ilan edilir ve elektronik ortamda da yürütülen açık artırma sonunda elde edilen bedel, paydaşlara tapudaki payları oranında dağıtılır.
Paydaşlar da artırmaya katılarak taşınmazı satın alabilir. Bu nedenle taşınmazı elde tutmak isteyen bir paydaşın, satış aşamasını beklemeden finansman ve değer konusunu önceden değerlendirmesi yerinde olur.
Paylaşma her zaman istenebilir mi?
Kural olarak evet; ancak bazı sınırlar vardır:
- Paylaşmayı isteme hakkı, hukuki bir işlemle en çok on yıllık süre için sınırlandırılabilir. Taşınmazlarda paylı mülkiyetin devamına ilişkin sözleşmeler resmî şekle bağlıdır ve tapu kütüğüne şerh verilebilir (TMK m. 698).
- Uygun olmayan zamanda paylaşma isteminde bulunulamaz. Hangi zamanın uygun olmadığı somut olaya göre değerlendirilir.
- Mirasın açıldığı tarihte mirasçı olabilecek bir cenin varsa paylaşma doğumuna kadar ertelenir (TMK m. 643).
Sürece hazırlanırken nelere dikkat edilmeli?
- Güncel tapu kaydı ve takyidat bilgisi (ipotek, haciz, şerh) önceden incelenmelidir; satış bedelinin dağıtımını doğrudan etkiler.
- Paydaşlardan biri taşınmazı tek başına kullanıyorsa, diğer paydaşların kullanım karşılığına ilişkin talepleri ortaklığın giderilmesinden ayrı bir konudur ve ayrıca değerlendirilmelidir.
- Taşınmazda kiracı varsa kira ilişkisinin durumu satış öncesinde netleştirilmelidir. Kira uyuşmazlıkları için kira artışı ve tahliye hakları yazımız fikir verebilir.
- Paydaşların adresleri ve iletişim bilgileri arabuluculuk başvurusundan önce toplanmalıdır; ulaşılamayan paydaş süreci uzatır.
Sık sorulan sorular
Miras kalan ev satılmadan paylaşılabilir mi?
Evet. Mirasçılar arabuluculuk aşamasında ya da dava sırasında anlaşarak taşınmazı bir mirasçıya bırakabilir, diğerlerine bedel ödenmesini kararlaştırabilir. Anlaşma olmazsa hâkim önce aynen bölmeyi değerlendirir; bölme mümkün değilse satışa karar verir.
Ortaklığın giderilmesi davasından önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Evet. Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (HUAK m. 18/B). Son tutanak olmadan açılan dava, verilen kesin sürede tutanak sunulmazsa usulden reddedilir.
Bir paydaş satışa karşı çıkarsa dava açılamaz mı?
Açılabilir. Paylaşma için bütün paydaşların rızası gerekmez; paydaşlardan birinin istemi yeterlidir. Rıza yalnız satışın sadece paydaşlar arasında artırmayla yapılması için aranır.
Dava hangi mahkemede açılır?
Görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir ve bu yetki kesindir; paydaşların yaşadığı şehir yetkiyi değiştirmez.
İlgili yazılar
Bireysel durumunuz için
Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir ve hukuki tavsiye oluşturmaz; mevzuat ve uygulama zaman içinde değişebilir. Somut uyuşmazlığınızın değerlendirilmesi için ana sayfadaki iletişim bölümünden görüşme talebinde bulunabilirsiniz.